O pstrągach Sanu

Napisane przez dr Stanisław Cios.

Kolejny materiał zebrałem podczas zawodów organizowanych przez Warszawskie Towarzystwo Pstrągowe (11-12 czerwca 2004 r., 26-28 maja i 25 czerwca 2005 r.), a także podczas własnych wyjazdów w okolice Leska (wcześniejsze dane zob. P&L nr 13, 26 i 28). Wszystkim wędkarzom spotkanym nad wodą, którzy uprzejmie oddali mi do badań najcenniejszą część swoich zdobyczy (tzn. żołądek), dziękuję za okazaną pomoc. Podaję informacje o warunkach połowu w tych okresach:

- 1-3 maja 2004 r. Woda była cały czas podwyższona około 15 cm, ale czysta (nie było wahań poziomu związanych z pracą elektrowni). Na ogół było słonecznie. Temperatura powietrza w południe wynosiła 15-20ºC. Pięć pstrągów było dzikich. Jeden natomiast pochodził z niedawnego zarybienia (miał charakterystyczne ubarwienie – srebrne, bez czerwonych plamek) i został wydzielony w tab. 1. Ryby były w przedziale 30-34 cm. Nadmienię jeszcze, że dane dotyczące jednego pstrąga, złowionego 3 maja tuż poniżej Łukawicy, zawdzięczam jakiemuś wędkarzowi, który wypatroszył rybę, a wnętrzności wyrzucił do wody przy brzegu (ryba została zabita niedługo przed moim pojawieniem się w tym miejscu).

- 11-12 czerwca 2004 r. Do analizy otrzymałem 13 pstrągów, z których 3 miały puste żołądki. Większość ryb pochodziła z niedawnych zarybień, na co wskazywała ich barwa (były ciemne) i dobra kondycja (osobniki dłużej przebywające w rzece zazwyczaj były chude). Te osobniki zostały złowione między ujściem Hoczewki a Łączkami. Nadmienię, że przez cały maj do początku czerwca szła stosunkowo wysoka woda. Dopiero 9 czerwca wstrzymano jedną turbinę, a następnego dnia woda jeszcze dalej opadła. 11 i 12 czerwca szła już niska.

- 9 lipca 2004 r. 7 lipca było jeszcze chłodno, ale od następnego dnia był upał (ok. 30ºC), a poziom wody niski. Ryby żerowały raczej słabo w ciągu dnia, natomiast wieczorem intensywnie na powierzchni wody. Spośród czterech przeanalizowanych ryb trzy miały puste żołądki.

- 26-28 maja 2005 r. Poziom był wysoki (dwie turbiny). Temperatura powietrza wynosiła 20-25ºC. Generalnie trudno było złowić wymiarową rybę z uwagi na wysoki poziom i niską temperaturę wody, jak na tę porę roku (z powodu ogromnej ilości śniegu w górach w marcu i długo utrzymującego się wysokiego stanu wody). Przeanalizowałem 17 potokowców, z których dwa miały puste żołądki, i jednego tęczaka.

- 25-26 czerwca 2005 r. Po dłuższym okresie wysokiej wody jej poziom szybko opadł, a temperatura powietrza podniosła się do około 30ºC.

- 11-16 lipca 2005 r. Poziom wody się wahał, z związku ze zmianami w pracy elektrowni i częstymi burzami. Temperatura powietrza była w granicach 20-25ºC.

Uwagi na temat odżywiania się ryb

1. Zwraca uwagę mała ilość pokarmu w żołądkach pstrągów. Dotyczy to wszystkich dotychczas przeanalizowanych pstrągów z maja, czerwca i lipca. Tylko w materiale z 1994 r. dwie ryby żerowały intensywnie, w dodatku na kiełżach (odpowiednio 256 i 102 osobników). Pod względem masy pokarmu pstrągi z Sanu ustępują rybom ze środkowej i północnej Polski. Trudno jest mi obecnie podać przyczyny tego stanu rzeczy. W grę mogą wchodzić, przynajmniej teoretycznie, następujące czynniki.

Po pierwsze, w rzece jest za dużo ryb, w stosunku do ilości pokarmu. Jest to mało prawdopodobne, bo w latach 80. w rzece było znacznie więcej ryb, niż obecnie, co przemawia za tezą, że w rzece są jeszcze spore „rezerwy”.

-2-

Tabela 1. Zawartość żołądków 49 pstrągów potokowych i jednego tęczaka (t) złowionych w Sanie koło Leska w 2004 i 2005 r. (skróty: l - larwa, p - poczwarka, pp - pływająca poczwarka chruścika, sub - subimago, im - imago).

                                                                 2004 r.                                                     2005

                                                     1-3.V    11-12.VI    9.VII                  26-28.V   25-26.VI  12-15.VII

           Liczba ryb:                     5       1              10          1              15      1(t)                7               8

Chruściki

  Hydropsyche l                         1                      14                            5                            1               1

  Hydropsyche pp                                              32                                                         7

  H. incognita¹⁾ l                        6                                                      2

  H. saxonica(?)¹⁾ l                                                                                                                          6

  H. pellucidula¹⁾ l                                                                                        5

  Rhyacophila l                                                    2

  Rhyacophila pp                                                 1

  R. nubila¹⁾ l                                                        1

  Sericostoma flavicorne¹⁾ l      4

  S. schneideri¹⁾ pp                                                                                                                           2

  Glossosomatidae l                                                                          9

  Agapetus l                             2²⁾                        2

  Goera pilosa¹⁾ l                                                                               1

  Lithax niger¹⁾ l                        1

  Silo piceus¹⁾ im                                                   

  Lepidostoma hirtum l                                        2                                                         3               4

  Psychomyia pusilla l                                         2                                                                          2

  P. pusilla⁵⁾ im                                                                                                                                3

  Limnephilidae l                                                                                                                             2

  Potamophylax¹⁾ pp                                            1

  P. luctuosus¹⁾ l                                                                                7

  P. luctuosus¹⁾ d                                                                               8

  Anabolia furcata/laevis¹⁾ l                                2

  Allogamus auricollis¹⁾ l                                                                10                                               1

  Hydroptila l                                                                                     2

  Athripsodes bilineatus¹⁾ p                                                              6

  n. det. l                                                               3                                       1

  n. det. pp                                                            9                                                                           

  n. det. im                                                            3

Jętki

  Baetis l                                     7                         2                            1                            1             16

  Baetis sub                                                           3                                                                          1

  Baetis im ♀                                                        5          1                                                              1

  Torleya major l                                                 1

  Ephemerellidae l                                                                             1                                            6

  Ephemerellidae im ♀                                                                                                                    1

  Heptageniidae l                       1                         1                            1                                            3

  Leptophlebiidae l                                              6

  n. det. l.                                            1

-3-

  n. det. im                                                                                                                                        1

Muchówki

  Chironomidae (ochotki) l       1       2                3                            7          2                6               1

  Chironomidae p                      4     67              50                                                                        15

  Chironomidae im                             6                1                                                         5

  Athericidae l                           1

  Simuliidae (meszki) im          1                         3                                                         7               4

Widelnice

  Nemoura l                                                          1

  Perlodidae(?) im                                                1                           1

Skorupiaki

  Gammarus (kiełże)                 2       1                1                         58      167              12             82

  Asellus aquaticus (ośliczki)   1                                                      1

Hydracarina (wodopójka)                                   1

Ślimaki

  Ancylus fluviatilis                                             2

  Lymnaea                                                             1                                                                          1

Erpobdella (pijawki)                                                                      12

Bezkręgowce lądowe

  Coleoptera (chrząszcze) im                              1

  Sitona inops³⁾ (chrząszcze) im 1

  Hymenoptera                                                                                  1

  Heteroptera (pluskwiaki)                                  1                           1

  Aphididae (mszyce)                                          5

  Homoptera (pluskwiaki)                                                                                                               1

  Lepidoptera (gąsienica) l       1

  Formicidae (mrówki)                                     37

  Apidae (pszczoły)                                                                                                        3

  Diptera im                                                                                       1                                            2

  Aranei                                                                                              1

Ryby

  Barbatula barbatula (ślizy)   1                         6                         10                           3

  Cottus (głowacze)                                                                           2                                            3

  Cyprinidae⁴⁾                                                                                                                  1

  Phoxinus phoxinus (strzeble)                                                                                                       5

  n. det.                                       4                         1                            4                           1

Razem                                     39     77            197          1            152      175              50          164

Liczba ofiar/jedną rybę         8     77              20          1              10      175                7             20

¹⁾ Det. E. Buczyńska.

²⁾ Obie larwy bez domku.

³⁾ Det. dr T. Mokrzycki.

⁴⁾ Układ zębów gardłowych 5.2.

⁵⁾ W tym 2 samice.

Po drugie, ryby żerują rzadko, ale za to na większych ofiarach. Taka sytuacja jest powszechna w populacjach pstrągów żerujących na rybach lub żabach, co potwierdzają liczne pstrągi z pustymi żołądkami. W materiale z Sanu rzadko stwierdziłem puste żołądki u

-4-

dzikich ryb (były u ryb pochodzących z niedawnych zarybień, co jest zjawiskiem częstym). Jednakże obecność kilku ryb jako ofiar wskazuje, że może to być całkiem realne.

Po trzecie, silna presja wędkarska może sprawiać, że ryby są wyjątkowo ostrożne (podejrzliwe i płochliwe) i żerują słabiej. Można nawet odnieść wrażenie, że jak tylko ryba zacznie pobierać więcej pokarmu, to – z powodu obecności wielu wędkarzy - natychmiast do pyska wpada sztuczna muszka. Moim zdaniem, ten czynnik może odgrywać pewną rolę, ale wskazane byłyby pogłębione badania obejmujące liczniejszą próbę, a także tempo wzrostu i kondycję ryb. Warto zwrócić uwagę, że kondycja dzikich ryb (lub pochodzących z zarybień, ale przebywających w rzece co najmniej 2-3 miesiące) była znacznie niższa, niż osobników z zarybień.

2. Pstrągi żerowały na szerokim spektrum ofiar. Zwraca uwagę brak dominującej ofiary (pod względem masy są to ryby, ale pod względem liczby stanowią tylko niewielki odsetek ofiar). Ochotki nie mają większego znaczenia, gdyż są małe (poczwarki mają ok. 4-5 mm długości, są ciemnozielone, wpadające prawie w czerń).

3. Ryby. Zwraca uwagę duża liczba ślizów (prawdopodobnie nierozpoznane osobniki też były ślizami, gdyż nie stwierdziłem obecności zębów gardłowych charakterystycznych dla ryb karpiowatych). Ich długość wynosiła około 5-12 cm. Wszystkie strzeble były w żołądku jednego pstrąga. W lipcu 2005 r. w czasie niskiej wody raz miałem możliwość obserwowania, przez co najmniej kilkanaście minut, pstrąga o długości ok. 30 cm, który na płyciźnie przy brzegu w Łączkach, co chwilę gonił strzeble.

4. Ochotki (Chironomidae) Jedna ryba z niedawnego zarybienia żerowała prawie wyłącznie na ochotkach (poczwarkach i imagines). Odbiega to od zawartości żołądków dzikich ryb złowionych w tym czasie.

5. Kiełże (Gammarus). Są to najliczniej zjadane ofiary. Zwraca uwagę jednak mała liczba kiełży w porównaniu do lipieni złowionych w tym samym czasie (zwłaszcza w czerwcu 2004 r.).

6. Mrówki (Formicidae). Zwraca uwagę stosunkowo wysoka liczba mrówek w czerwcu 2004 r. Występowały one także u lipieni.

7. Chruścik Hydropsyche incognita. Te sześć osobników z jednego pstrąga „przeszło do historii”, gdyż okazały się nowym gatunkiem dla fauny Polski (zob. Serafin E., Cios S. 2005. Hydropsyche incognita Pitsch, 1993 (Trichoptera, Hydropsychidae) – a new species of caddisfly for the fauna of Poland. Pol. Pismo Entomol. 74:53-55). Dalsze badania wykazały, że jest to gatunek pospolity w niektórych innych rzekach Polski. Pojawił się on w dużych ilościach m.in. w żołądkach lipieni z Popradu.

8. Jedyny analizowany tęczak wykazywał dobry apetyt, o czym świadczy duża liczba ofiar (174), zwłaszcza kiełży. Brak innych danych o tęczakach z Sanu uniemożliwia mi wyciąganie szerszych wniosków dotyczących odżywiania się tego gatunku.

9. Z zasady pstrągi i lipienie zaczęły żerować powierzchniowo o zmierzchu. To żerowanie odbywało się prawdopodobnie na wylatujących z wody pływających poczwarkach chruścików. Wskazywałoby na to głośne żerowanie ryb. Moje obserwacje poczynione nad wodą w lipcu koło kempingu w Lesku wskazują, że najpierw od około godz. 20.00 zaczynają żerować pstrągi (zwłaszcza te małe), a dopiero po prawie godzinie także lipienie. Zauważyłem też, że po parogodzinnym puszczeniu wody z zapory w ciągu dnia, powodującym obniżenie temperatury wody, to wieczorne żerowanie ryb było mniej intensywne i trudniej było złowić ryby. Wymaga to jednak dalszych pogłębionych obserwacji.

-5-

Wnioski wędkarskie

1. Na podstawie zawartości żołądków trudno jest mi wskazać jedną optymalną przynętę lub technikę połowu, bo żerowanie ryb było raczej słabe i na szerokim wachlarzu ofiar. Obecność stosunkowo wielu ryb, jako ofiar, wydaje się sugerować dużą skuteczność mokrych much i streamerów, nawet do 10 cm długości. Suchą muszkę uważam za relatywnie mniej skuteczną przynętę, choć w niektórych miejscach pojedyncze ryby mogą żerować intensywnie na „suszu”.

2. Pstrągi pochodzenia hodowlanego, zwłaszcza z niedawnych zarybień, z zasady nie miały pokarmu, lub było go niewiele. Może to oznaczać trudność w dostosowaniu się do warunków panujących w rzece, a także mniejszą możliwość złowienia ich przez wędkarzy.