O lipieniach Sanu. Cz.III
W latach 2004 i 2005 r. zebrałem dalsze lipienie do analizy. Szczegóły dotyczące okresów i warunków połowu zostały podane we wcześniejszym artykule o pstrągach. Tutaj ograniczę się tylko do przedstawienia wyników analizy materiału. Nadmienię jeszcze, że 11 czerwca 2004 r. zawody odbyły się w godz. 9.00-13.00 i 15.00-19.00, a 12 czerwca w godz. 9.00-13.00.
Uwagi o odżywianiu się ryb
1. 11-12 czerwca ryby żerowały intensywnie, na co wskazuje wysoka średnia liczba ofiar (186) i ich duże wymiary (zwłaszcza wylatujących chruścików Hydropsychidae). Warto zwrócić uwagę, że średnia liczba ofiar jest prawie dwukrotnie wyższa w dwóch częściach porannych (222 i 202), niż w popołudniowej (tylko 119). Co prawda część pokarmu mogła pochodzić z wieczoru poprzedniego dnia, ale nie zmienia to wniosku, że generalnie lipienie żerują głównie w ciągu dnia, a nie o świcie i zmierzchu. Wskazuje na to stan ofiar, zwłaszcza świeżo zjedzonych chruścików.
W pozostałych okresach żerowanie ryb było słabsze, co widać w mniejszej liczbie ofiar (średnio 87, 76 i 36), a także w ich mniejszych wymiarach (największymi ofiarami były kiełże i chruściki Lepidostoma hirtum). Potwierdzają się wcześniejsze obserwacje, że najbardziej intensywne żerowanie lipieni ma miejsce na początku czerwca, a później się zmniejsza. Późniejsze wahania w intensywności żerowania uzależnione są od temperatury i wahań poziomu wody.
2. Chruściki Glossosomatidae (głównie Glossosoma intermedium). Niezwykle interesujące jest występowanie larw tych chruścików w 2004 r. Spośród 393 osobników jedynie 6 było z domkiem. Ująłem je w poniższej tabelce, co ułatwi wnioskowanie.
|
11.VI, 9.00-13.00 |
11.VI, 15.00-19.00 |
12.VI, 9.00-13.00 |
|
|
Liczba larw (w tym z domkami) u poszczególnych ryb: |
134, 4, 1 |
133(5), 7, 3, 2, 1 |
72(1), 27, 2, 1 |
W moim wcześniejszym materiale z Sanu i Finlandii stwierdziłem wiele tych larw, ale były to osobniki praktycznie tylko z domkami. Tymczasem 11-12 czerwca pojawiły się prawie wyłącznie larwy bez domków, w dodatku w dużej liczbie. Moim zdaniem można to wytłumaczyć obniżeniem się poziomu wody.
Otóż chruściki z rodziny Glossosomatidae budują charakterystyczne domki z kamyczków. Larwy są małe (ok. 5-7 mm długości), o barwie kremowej lub ceglastej.
-6-
Tabela 1. Zawartość żołądków 37 lipieni złowionych w Sanie koło Leska (skróty: l – larwa, d - domki, dp - domki poczwarki, k - kokon, p – poczwarka, pp – pływająca poczwarka chruścika, sub – subimago, im – imago).
2004 2005
11-12.VI 7-8.VII 25-26.VI 12-16.VII
Liczba ryb: 22 2 9 4
Chruściki
Rhyacophila l 22 3 1
Rhyacophila k+p 2 2 1
Rhyacophila pp 7 1
R. nubila1) l 2
Glossosomatidae l 183 6
Glossosoma boltoni1) l 3
G. boltoni1) pp 8
G. intermedium1) l 207
Agapetus ochripes1) l 2
A. ochripes p 1 2
A. ochripes pp 6 2 1
A. fuscipes1) l 15
A. fuscipes1) pp 1
Hydropsyche l 27 28 1
Hydropsyche pp 425 33
H. incognita1) l 114 2 1
H. incognita1) pp 328 6
H. contubernalis1)l 1
Lepidostoma hirtum l 5 30 7 3
L. hirtum1) p 1
Psychomyia pusilla l 220 12 8 2
P. pusilla pp 1 1 2
P. pusilla im 3♀ 1♂
Hydroptila l 10 3
Sericostoma l 21 2
Sericostoma d 3
Sericostoma p 1
Sericostoma pp 6 1 33
S. schneideri1) pp 2 2
Goeridae l 5
Silo piceus1) l 5 1
S. piceus1) pp 18
S. nigricornis1) l 2
Goera pilosa1) l 1
Limnephilidae l 2 52 20
Allogamus auricollis1) l 31 4 1
Anabolia1) l 1
Potamophylax latipennis1) l 3 2
P. latipennis1) d 3
-7-
Micrasema setiferum1) pp 12
Oligoplectrum maculatum1) p+d 6
Leptoceridae l 2
Leptoceridae1) d 10
Leptoceridae1) p 1
Athripsodes cinereus1) l 10
A. cinereus1) d 1
A. albifrons1) l 1
A. bilineatus1) l 1
A. bilineatus1) dp 4
Polycentropus irroratus1) pp 1
Odontocerum albicorne1) p 1
n. det. l 25 3 7
n. det. pp 61 1 1
n. det. im 2 1
Jętki
Baetis l 57 4 89 29
Baetis sub 15 2 7
Baetis im ♀ 63 1 2
Leptophlebiidae l 14
Leptophlebiidae sub 4
Ephemerellidae l 6 24
Ephemerellidae wyl 8
Ephemerellidae sub 1
Torleya major l 161 11
Ephemerella mucronata l 3 5
Heptageniidae l 10 1
Ephemera l 3
Muchówki
Chironomidae (ochotki) l 571 11 141 7
Chironomidae p 409 8 35 3
Chironomidae im 3 1 7
Simuliidae (meszki) l 12 5 6
Simuliidae im 9 3 3
Psychodidae l 7
Ceratopogonidae l 1
Limoniidae l 2
n. det. l 1
n. det. p 1
n. det. im 20 6
Plecoptera (widelnica) l 1
Coleoptera (chrząszcze) l 4
Gammarus (kiełże) 721 58 152 36
Erpobdella (pijawki) 5
Hydracarina (wodopójki) 19
Ślimaki
-8-
Ancylus fluviatilis 53 15 9 1
Lymnaea 1
n. det. 3 9
Bezkręgowce lądowe
Formicidae (mrówki) 108
Myrmica rubra2) (mrówki robotnice) 2
Formica cinerea2) (mrówka ♀) 1
Lasius2) (mrówka ♂) 1
Homoptera (pluskwiaki) 1
Aphididae (mszyce) 59 1 5
Neuroptera (siatkoskrzydle) im 1
Heteroptera (pluskwiaki) 2
Lepidoptera (gąsienica) l 1 1
Coleoptera (chrząszcze) l 2
Coleptera im 2 1
Aranei (pająki) 1 1 2
Razem 4102 173 686 143
Liczba ofiar/jedną rybę 186 87 76 36
1) Det. E. Buczyńska
2) Det. dr W. Czechowska
Przebywają one w nurcie, ale w miejscach o słabszym przepływie wody. Z uwagi na dużą masę domku przemieszczanie się larw jest bardzo wolne, co najwyżej ok. jednego metra w ciągu doby.
Po nagłym opadnięciu poziomu wody i zmniejszeniu się nurtu (po dłuższym okresie wysokiej wody!) larwy zostały zmuszone do przeniesienia się w bardziej dogodne miejsce. Ponieważ nie mogły szybko przenieść się z domkiem, więc opuściły go, stając się dostępnymi dla ryb.
Duża liczba u dwóch lipieni (134 i 128 osobników) wydaje się wskazywać, że te ryby zajmowały stanowiska, zapewne bliżej brzegu, w których larwy spływały w dużej ilości. To spływanie larw trwało co najmniej dwa dni. Trudno ustalić liczbę dni, w trakcie których chruściki się przemieszczały, gdyż nie dysponuję materiałem z późniejszego okresu. Zapewne trwało to jednak krótko.
3. Chruściki Hydropsyche. Wylatujące osobniki stanowiły większość pokarmu ryb. Największe stwierdzone liczby to: 168, 148, 106, 96, 81, 54, 44. Chruściki wylatywały w dzień, gdyż były świeżo zjedzone. Ma to oczywiście duże praktyczne znaczenie dla wędkarzy. Dotychczasowe dane wskazują, że szczyt wylotu Hydropsyche (zwłaszcza dominującego gatunku H. incognita), przypada na pierwszą połowę czerwca. Nie tylko zbiega się to z intensywnym żerowaniem lipieni, ale można nawet stwierdzić, że te chruściki są głównymi „sprawcami” owego żerowania.
4. Chruścik Lepidostoma hirtum. Występował głównie u jednej ryby złowionej 7 lipca tuż poniżej ujścia Hoczewki. Prawdopodobnie ten chruścik jest najliczniejszy na odcinku od Zwierzynia do ujścia Hoczewki, z uwagi na jego wysokie wymagania środowiskowe.
5. Mszyce (Aphididae). Te małe owady z żółtym odwłokiem (kilka osobników było jasnozielonych), występowały głównie u dwóch ryb z 11 i 12 czerwca, w których były 27 i 22 osobniki.
-9-
6. Mrówki (Formicidae). Występowały u niektórych ryb, złowionych głównie podczas pierwszej części zawodów 11 czerwca. Największe liczby to: 41, 20 i 19 osobników.
7. Kiełże (Gammarus). Były drugą pod względem ważności ofiarą, a największe stwierdzone liczby w żołądkach ryb to: 175, 141, 88, 72 i 71 osobników.
8. Przytulik strumieniowy (Ancylus fluviatilis). Ten ślimak występował głównie u dwóch ryb, w których było 36 (11 czerwca) i 15 (8 lipca) osobników.
9. Ochotki (Chironomidae). U niektórych ryb występowały one w dużej liczbie, a największe stwierdzone liczby to 185 larw i 80 poczwarek (w czerwcu).
10. Jętki Baetis. Stosunkowo dużo samic imagines zostało zjedzonych 11-12 czerwca. Zresztą w tym czasie obserwowałem, jak wiele samic wchodziło po moich woderach do wody, w celu złożenia jaj na podłożu.
11. Jętka Torleya major. Jest charakterystyczna - krępa i pokryta drobnymi zielonkawymi „żyłkami” na całym ciele, co czyni ją rozpoznawalną nawet gołym okiem. Na razie nie stwierdziłem jej w żołądkach ryb z innych rzek w Polsce.
Wnioski wędkarskie
1. Dotychczas zebrany materiał z Sanu pozwala ocenić charakter żerowania lipieni w czerwcu i lipcu w tej wodzie. Z zasady najbardziej intensywne jest żerowanie na początku czerwca, czemu sprzyja obniżenie się poziomu wody i podwyższenie jej temperatury, a później się zmniejsza. Ma to oczywiście wpływ na wyniki wędkarskie. W miarę upływu czasu ryby stają się coraz trudniejsze do złowienia. Należy jednak pamiętać, że lipienie nie przestają żerować i zawsze można je złowić.
2. Generalnie niewielka część pokarmu jest pobierana z powierzchni wody. Moje dane wskazują, że nie więcej niż 1% ofiar pochodzi z tej strefy wody. Wysokiej skuteczności suchej muszki nie należy więc wiązać z żerowaniem powierzchniowym.
3. Zwraca uwagę niska liczba imagines chruścików w całym dotychczas zebranym materiale z Sanu. Kontrastuje to z powszechnym poglądem wśród wędkarzy o wysokiej skuteczności suchych muszek imitujących chruściki. Moim zdaniem brak imagines chruścików należy wiązać z ich niską dostępnością dla ryb. Prawdopodobnie wylot z wody następuje tak szybko, że lipienie nie zdążą pochwycić imago. Gdyby ryby miały możliwość pochwycenia owada, to z pewnością nie przepuściłyby takiej okazji, co wynika ze skuteczności suchej muszki.
4. Szerokie spektrum ofiar, pod względem kształtu barwy i zachowania się w i na wodzie, sugeruje możliwość stosowania różnych muszek. Brak jest przesłanek, by twierdzić, że lipienie żerują selektywnie. Umiejętnie natomiast omijają przynęty wędkarza.
