O pstrągach i lipieniach w Słowenii
Mistrzostwa Europy w wędkarstwie muchowym, które odbędą się w Słowenii na Sawie w pierwszej połowie czerwca 2006 r., stanowią dobrą okazję do przedstawienia mojego materiału z rzek tego kraju, zebranego w latach 1991-1992.
W 1991 r. gościłem w Słowenii, jako instruktor entomologii wędkarskiej, na zaproszenie Włoskiej Szkoły Wędkarstwa Muchowego (Scuola Italiana di Pesca a Mosca), kierowanej wówczas przez Roberto Pragliolę. W kolejnym roku, zauroczony pięknem wód słoweńskich, udałem się tam prywatnie w maju i lipcu. Choć sporo wody już upłynęło w tamtych ciekach od tego czasu, to jednak sadzę, że niektóre obserwacje i wnioski mogą się okazać przydatne uczestnikom zawodów, a także innym osobom, zamierzającym wybrać się do Słowenii.
Ryby z Savy w okolicy Bledu i Radovljicy zostały złowione, a ich żołądki przekazane mi, przez Renato Pello z Novarra we Włoszech i Roka Mikeca, właściciela dobrze zaopatrzonego sklepu wędkarskiego w Bled w Słowenii (w sklepie przy ul. Jaka Bernarda 8 miałem przyjemność podziwiać ślicznie wyprawione okazałe ryby). Mój własny materiał jest z maja i lipca 1992 r. Łowiłem wówczas w Savie w okolicy Medvode, a także w Vipavie, Hubelj oraz Sočy. Nieocenionej pomocy na miejscu udzielił mi Peter Valič, ichtiolog i znakomity wędkarz z Ajdovšciny.
Sava
Ryby zostały złowione koło Bled, a także w okolicy Radovljicy i Medvode (nieco powyżej Ljubljany). W Medvode widziałem wówczas dużo lipieni w rzece, w dodatku okazałych (wiele ryb miało powyżej 40 cm długości). Woda przypominała San w najlepszych latach. Jeśli chodzi o zawartość żołądków i odżywianie się ryb, to zwracają uwagę następujące elementy.
1. Liczne ochotki. Zjadane były zarówno larwy, jak i poczwarki. Największe liczby stwierdzone w jednej rybie, to 1246 larw i 900 poczwarek. Z zasady larwy były żółtawe lub jasnozielone. Nie stwierdziłem czerwonych osobników.
2. Stosunkowo liczne jętki z rodzaju Baetis. Prawie wszystkie imagines to były samice (tylko jeden samiec), co oznacza, że zapewne zostały pobrane w toni. Jest to w zgodzie z moimi obserwacjami z innych rzek w Europie.
3. Liczne wylatujące jętki Baetis i Ephemerellidae (prawdopodobnie głównie Seratella ignita), na co wskazywał ich stan. Zjadane były głównie larwy, a nie subimagines.
4. Liczne wodzienie (Chaoboridae), długości około jednego centymetra i barwy biało-przezroczystej. Są to owady żyjące wyłącznie w wodzie stojącej. Do rzeki zapewne przedostały się z jakiegoś jeziora. Jest to interesujący przypadek. Dotychczas wodzienie spotykałem wyłącznie w żołądkach okoni i szczupaków złowionych w wodzie stojącej (w Finlandii).
5. Liczne imagines Leuctra. W jednym żołądków były nawet 223 osobniki. Dotychczas nie spotkałem się z tak intensywnym żerowaniem ryb na tych widelnicach. Zapewne wówczas miało miejsce wyjście z wody (a nie składanie jaj), o czym świadczy obecność wielu samców. Wraz z upływem czasu maleje liczba samców Leuctra zjadanych przez ryby, co jest widoczne w moim materiale z jesieni z innych rzek z Włoch i Polski.
6. Liczne wodopójki (Hydracarina). Te mikroskopijne (do 1.5 mm długości) stawonogi stwierdziłem także u dużych (ok. 40 cm długości) ryb. Zjadane były formy czerwone, jak i brązowe, w podobnej liczbie.
-13-
Tabela 1. Zawartość żołądków 48 lipieni i jednego pstrąga tęczowego (pt) złowionych w Savie i Sočy (skróty: l – larwa, p – poczwarka, pp – pływająca poczwarka chruścika, s – subimago, im – imago).
Sava Soča
8-25.VIII.91 21-23.IX.91 22.VII.92 20.VII.92
Boh.+Rad. Boh. Rad. Med. lip. pt
Liczba ryb: 26 4 13 4 1 1
Chruściki
Hydropsychidae l 19 7 24 1
Rhyacophila l 7 4 8 8 2
Rhyacophila wyl 11
R. dorsalis pp + im 9
R. dorsalis pp 1 3
R. dorsalis im ♂ 1
R. aurata pp 4 2
Hydroptilidae im 1
Psychomidae im 1
Polycentropus flavomacultaus l 1
Polycentropodidae l 1
Sericostomatidae l 39
Sericostoma timidum(?) im 1
Halesus l 1
Allogamus auricollis pp 3
Limnephilidae l 2 6
Limnephilidae pp 1
n. det. l 1
n. det. pp 3 1 2
n. det. im 1
Jętki
Baetis l 212 54 166 115 7 1
Baetis s 13 2 18 15 3
Baetis im♀ 213 2 1981) 11 45
Ephemerellidae l 479 3 189 32 29 5
Ephemerellidae s 13 1
Ephemerellidae im 11
Heptageniidae l 3 1 6
Muchówki
Chironomidae (ochotki) l 2231 104 431 134 103
Chironomidae p 1298 1744 1147 5 11
Chironomidae im 54 3 6 1 45
Simuliidae l 9 20 25 168
Simuliidae p 1 1 3
Simuliidae im 3 2 9 1
Limoniidae l 72 3
Limoniidae p 31 1 1
Limoniidae(?) im 2 22
Tipulidae l 1 4
Psychodidae l 7 7 1 4
Psychodidae p 34 18 28 1
Empididae l 9 3
Athericidae 1
Chaoboridae 375
Anthomyidae p 1 1
n. det. l + p 3 4 1
n. det. im 29 4 14 8 4
Widelnice
Protonemura l 1 3 2
Nemouridae l 1
Leuctra l 135 8 164 4 1
Leuctra im 6 7212)
Dinocras l 2
Perlidae l 1 1 1
Chrząszcze
Elmidae l 2
Elmidae im 6 1
Dryopidae l 2
Dytiscidae l 12 2
Haliplus im 3 11
Hydrophilidae l 2
Hydrophilidae im 2
Corixidae (wioślaki) 1 1
Sialis (żylenice) 8 71
Hydracarina (wodopójki) 316 2 109 1 1
Erpobdella (pijawki) 1
Skorupiaki
Gammaridae 7 13
Asellus aquaticus 55
Mięczaki
Bithynidae 21 2
Lymnaeidae 16 2
Ancylus fluviatilis 5 2
Gastropoda 1
Pisidium 21 1
Bezkręgowce lądowe
Formicidae (mrówki) 100 2 56 28 23
Vespiidae (osy) 2
Apidae (pszczoły) 3 3
Hymenoptera (błonkówki) 18 3 2
Coleoptera (chrząszcze) im 11 1 3
Aphididae (mszyce) 2 28
Homoptera (pluskwiaki) 2 1
Heteroptera (pluskwiaki) 1 2
Collembola (skoczogonki) 1 1
Orthoptera (prostoskrzydłe) 1
Lepidoptera (gasienice) 2
Chrysopidae (złotookowate) im 1
Aranei (pająki) 2 2 1 1
1) W tym 1 ♂.
2) Dominowała L. fusca, w tym 147 ♀ i 175 ♂.
-15-
Tabela 2. Zawartość żołądków 18 pstrągów tęczowych (pt), 11 potokowych (pp) i jednego lipienia (lip) złowionych w Vipavie, jej dopływie i Hubelj w 1992 r. (skróty jak w tab. 1).
Vipava Dopływ Vipavy Hubelj
16.V 2.VI 24-25.VIII 16.V 2.VI 16.V
Gatunek: pt pp pt pp pt lip pt pp pt pp pt
Liczba ryb: 1 5 4 1 4 1 1 3 2 2 6
Chruściki
Hydropsychidae l 1 2
Hydropsychidae im 1♂ 1♂ 2♀
Rhyacophila l 4 3 3 1 1
Rhyacophila pp 1
R. aurata im ♀ 1
R. vulgaris im ♂ 1
Silo nigricornis l 1
S. nigricornis pp 3 4 14 3
Glossosoma bifidum pp 1
Odontocerum albicorne l 1 1
O. albicorne pp 4 4
O. albicorne im ♂ 1 1
Halesus l 10 3
Limnephilidae l 1 1 2
n. det. pp 1
n. det. im 2
Jętki
Baetis l 2 2 33 3 312 36 3 8 1 8
Baetis s 262 2 16
Baetis im ♀ 6 6 57 110 11 2 2
Ephemerellidae l 9 5 271 129 113 1 129 12 1 98
Ephemerellidae s 522 8 41 8 17 1 13
Ephemerellidae im 2♂ 2♀ 271) 2
Habrophlebia fusca(?) l 1 1 3
Ecdyonurus l 1 1
Ecdyonurus s 1
Ecdyonurus im 1
Heptageniidae l 1 2
Heptageniidae im 3
Ephemera l 1
Caenis l 1
Caenis s 1
Caenis im 1
Muchówki
Chironomidae l 10 5 5 5 11 78 1 5 31
Chironomidae p 7 7 45 26 98 15 1 26 1 2 494
Chironomidae im 2 12 69 8 3 28
Simuliidae l 43 3
Simuliidae im 1
Limoniidae l 1
Limoniidae p 3 1 1
Stratiomyidae l 1
Psychodidae l 2
Psychodidae p 2
-16-
n. det. im 2 1 3 4 2 3 3 4
Widelnice
Amphinemura l 1
Amphinemura im 3
Protonemura l 3
Protonemura im 1
Nemoura cinerea im ♀ 1
Leuctra l 4 2
Chrząszcze
Elmidae l 1
Elmidae im 6 3 1
Dytiscidae l 1
Collembola 1
Hydracarina 13 2 3
Skorupiaki
Gammaridae 3 1 1 30 1 7 1 2 1 2
Asellus aquaticus 2
Erpobdella 1
Ślimaki
Emmericia 3 1 12 2
Ancylus fluviatilis 1 13
Bezkręgowce lądowe
Formicidae 6 5 13 39 6 13 35
Apidae 2
Hymenoptera 1 1 3 2 9
Coleoptera im 4 4 3 9 2 3 9 2 18
Homoptera 1 4 1 6 1 3 3
Heteroptera 1 2 3 1
Lepidoptera l 1 2
Aranei 1 1 1 1 1 2 6
1) W tym 16♀ i 2♂.
7. Małże Pisidium. W jednej rybie stwierdziłem aż 20 małych (1.5 mm) osobników. Jest to wyjątkowo wysoka liczba.
8. Mrówki. Większość z nich to formy uskrzydlone.
9. W żołądków lipieni było także dużo elementów niestrawialnych. Ciekawsze z nich to: liczne kamyki (do 2 cm długości), liczne kawałki makaronu, ziemniaków i trudnych do rozpoznania potraw domowych, zwinięty w kształcie jajka kawałek folii aluminiowej z cukierka, kawałek brązowej gąbki o długości 2 cm, kawałek przezroczystego plastyku o powierzchni ok. 5 cm2, owoce czerwonej porzeczki (w jednej rybie aż 18!), sporo ziaren z melonów i innych roślin, a także fragmentów drewna i roślin (największy o długości 3 cm i grubości 1 cm). Powodem tego stanu rzeczy było zapewne wyrzucanie nieczystości z domów bezpośrednio do rzeki.
Hubelj
Ta rzeczka wypływa z góry koło Ajdovšciny (jest to powszechne zjawisko na terenach krasowych w Słowenii). Zwiedziłem jej źródliska, które są interesujące z punktu widzenia przyrodniczego.
-17-
Od źródeł do niecałego kilometra poniżej miasteczka był zakaz połowu ryb. W miasteczku i poniżej niego rzeczka była częściowo uregulowana. W wodzie, zwłaszcza w basenach pod progami, można było zobaczyć sporo pstrągów potokowych, nawet powyżej 50 cm długości. Miejscowa ludność wydawała się nie zwracać większej uwagi na te ryby.
W Hubelj było też dużo pstrągów tęczowych, ale niedużych (20-30 cm). Peter zapewnił mnie, że są to głównie ryby pochodzące z naturalnego tarła. Przemawiał za tym ich wygląd – piękne ubarwienie i brak ran na ciele, typowych dla ryb hodowlanych. Łowiliśmy głównie dzikie tęczaki, ale były też pojedyncze pochodzenia hodowlanego. Różnice w ubarwieniu dzikich i hodowlanych były widoczne gołym okiem. Żerowanie tęczaków było intensywnie, o czym świadczy duża liczba ofiar w żołądkach sześciu zatrzymanych ryb.
Soča
Soča jest zabudowana kilkoma zaporami. Zwiedziłem długi odcinek, ale łowiłem tylko w jednym miejscu w Ajbie (poniżej zapory), w dodatku zaledwie przez około godzinę. Miejsce było urocze, ale ryb niezbyt dużo. Zatrzymałem jednego tęczaka i jednego lipienia.
Vipava
Ta rzeczka płynie niedaleko Ajdovšciny. Ma liczne głęboczki, nawet do 2 m. Ryb było mniej niż w Hubelj, ale dosyć, by sobie połowić. Łowiłem wówczas także w niewielkim uroczym dopływie typ „chalkstream”, którego nazwy nie zapisałem.
W materiale z Vipavy zwraca uwagę duża liczba jętek Ephemerellidae (zapewne Seratella ignita). Jest to jeden z nielicznych stwierdzonych przeze mnie przypadków intensywnego żerowania ryb na subimagines tej rodziny. W literaturze zachodniej (zwłaszcza z Wysp Brytyjskich) natomiast od dawna ten gatunek (tzw. BWO) cieszy się ogromną renomą.
Wnioski
Podczas mojego pobytu w Słowenii prawie w ogóle nie widziałem wędkarzy. Odnosiłem wrażenie, że wędkarstwo, zwłaszcza muchowe, nie należało tam do powszechnych rozrywek miejscowej ludności. Podobnie kłusownictwo nie było problemem, co potwierdzili nie tylko Słoweńcy, ale i liczna populacja ryb w wodzie. Wędkarstwo było traktowane jako ważny element gospodarki, zwłaszcza turystyki przyjazdowej z Włoch, Austrii i Niemiec. Wylęgarnie ryb w Słowenii pracowały głównie na potrzeby wędkarstwa.
W rzekach było więc dużo ryb, w dodatku mało wybrednych i zazwyczaj łatwych do złowienia. Konkurencja pokarmowa między nimi była zapewne wysoka, o czym świadczy także obecność nietypowego „pokarmu”, rodem ze śmietnika. Ten śmietnik może stanowić wdzięczną inspirację dla wykonawców sztucznych muszek, wiecznie poszukujących nowych wzorów i pomysłów. Tym bardziej, że materiały do tych muszek są tanie i łatwo dostępne. W dobie postępującego zanieczyszczenia rzek rola takich przynęt z pewnością będzie wzrastać, nie tylko w Słowenii, ale także w innych krajach.
Wydaje się, że jeśli w rzece nie zaszły istotne zmiany, to podczas zawodów wyniki mogą być bardzo dobre (nawet powyżej 50 ryb złowionych przez jednego zawodnika w jednej turze). Oczywiście niesie to odpowiednie implikacje dla taktyki, jeśli chodzi np. o dobór przynęt i miejsca połowu.
Jeśli w rzece będą panowały odmienne warunki (mniejsza liczba, w dodatku trudnych ryb), to należy być przygotowanym na połów przy użyciu małych przynęt, z uwagi na -15-
-18-
możliwość intensywnego żerowania na larwach i poczwarkach ochotek. Jest nawet bardzo prawdopodobne, że ewentualne kółka na powierzchni wody mogą oznaczać zbieranie przede wszystkim poczwarek tuż pod lustrem wody. Ryby mogą też zbierać w tej samej warstwie wody niewielkie imagines (tzw. spent) jętki Baetis. Sądzę, że nie zaszkodzi przygotować też parę skutecznych imitacji mrówek, bowiem latem są one pospolitym pokarmem w wielu rzekach Słowenii.
Mój materiał pochodzi z okresu lipiec-wrzesień, a zawody odbędą się w czerwcu. Mogą być wiec pewne różnice w intensywności żerowania ryb, a także w składzie gatunkowym ofiar. Nie sadzę jednak, by były one na tyle duże, by w radykalny sposób odbiegały od przedstawionych tu danych i niosków.
