Wędkowanie w Finlandii. Cz. XXX. Okolice Muotkan Ruoktu

Napisane przez dr Stanisław Cios.

Wędkowanie w Finlandii. Cz. XXX. Okolice Muotkan Ruoktu

W okresie 20-25 czerwca 2009 r. ponownie przebywałem w Muotkan Ruoktu w północnej Laponii (poprzednia relacja z 2000 r. – zob. P&L nr 24). Tym razem wyjazd był podporządkowany celom naukowym, tj. zebraniu pijawek z lipieni, a także pasożytów przewodu pokarmowego. Było to też okazją do poczynienia kolejnych obserwacji nad biologią i połowem lipieni. Nadmienię jeszcze, że 20 i 21 czerwca było zimno i wietrznie (w dzień ok. 10-15°C, nad ranem tylko ok. 4°C, cyrkulacja północno-wschodnia). Potem cyrkulacja zmieniła się na północno-zachodnią, zrobiło się ciepło i osłabł wiatr (momentami było bezwietrznie i do 23°C). Zmiana pogody miała duży wpływ na wędkowanie, a także zachowanie się ryb i ich ofiar.

-2-

W poszukiwaniu pijawki Acanthobdella peledina

Podczas pobytu w czerwcu 2000 r. w Muotkan Ruoktu złowiłem w jeziorze Aksujärvi jednego lipienia, na którym stwierdziłem nieznane mi wówczas pijawki pasożytnicze. Po ich przesłaniu do prof. Aleksandra Bieleckiego na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie okazało się, że należą one do gatunku Acanthobdella peledina. Jest to rzadka pijawka występująca wyłącznie w zimnych górskich wodach północnej Europy. W Finlandii znana jest tylko z okolic jeziora Inari.

Jesienią 2008 r. prof. Bielecki poinformował mnie, że konieczne byłoby pozyskanie nowych egzemplarzy tej pijawki, potrzebnych do badań porównawczych różnych bezkręgowców pierścienicowatych, które prowadzi dr hab. Piotr Świątek z Katowic. W ten sposób zrodził się pomysł ponownego wypadu na Daleką Północ. W Muotkan Ruoktu pojawiliśmy się więc 20 czerwca 2009 r. – A. Bielecki, P. Świątek, dr Bartosz Płachno (botanik) z Krakowa i ja. Moim zadaniem było złowić lipienie z pijawkami. Zadanie niewątpliwie godne i przyjemne, ale jak się okazało, będące także dużym wyzwaniem.

Pierwszego dnia, nieco zmęczony długą jazdą, postanowiłem łowić w pobliskim potoku Peltojoki. Najpierw poszedłem z muszką. Na bystrzynach – ku mojemu rozczarowaniu (woda była prześliczna) - nie było nic, nie licząc dwóch małych pstrążków. Wróciłem do obozu. Po zregenerowaniu sił ponownie udałem się nad wodę, tym razem ze spinningiem, w nadziei na spotkaniem ze szczupakiem. Może pijawka będzie występowała na tej rybie?

Przez ponad godzinę łowienia nie miałem nic. Raz tylko jeden szczupak, ok. 1,5 kg, płynął za przynętą, ale nie dał się skusić. Gdy już wracałem, na prawie stojącej wodzie ujrzałem kółko. Potem znowu. Ewidentnie lipień, w dodatku intensywnie żerujący powierzchniowo. Posłałem mu niewielką gumkę i za drugim rzutem go wyjąłem. Miał 32 cm. Nieco zdziwiło mnie to, że ryba przebywała na stojącej wodzie. Interesująca okazała się zawartość żołądka tej ryby (zob. tab. 1), gdyż żerowała ona prawie wyłącznie na jętce Baetis, a zwłaszcza unoszących się ku powierzchni wody larwach i świeżo przeobrażonych subimagines.

Następnego dnia rano wybraliśmy się nad jezioro Aksujärvi, w miejsce, w którym w 2000 r. złowiłem owego lipienia z pijawkami. Było to przy ujściu niewielkiego potoku. W tym miejscu złowiliśmy teraz wiele lipieni – od 20 do 35 cm długości. Nie było jednak ani jednej pijawki! Nieco zawiedzeni po południu wróciliśmy do naszej bazy.

Na kempingu zauważyłem sieci. Zapytałem się właściciela kempingu, czy może ktoś łowi na sieci w okolicznych wodach. Uzyskałem twierdzącą odpowiedź, wraz z informacją, że akurat wkrótce mieli się pojawić rybacy. Tak więc, wieczorem uzgodniłem z dwoma rybakami, że będziemy mogli przeanalizować wszystkie złowione przez nich ryby, w celu poszukiwania pijawek. Rybacy chętnie przystali na naszą propozycję, a na dowód naszych szlachetnych intencji i by uczcić współpracę poczęstowaliśmy ich dobrą polską wódką. Sieci stawiano wieczorem ok. godz. 21.00, a zbierano rano ok. godz. 8.00.

Przez kolejne dwa dni mieliśmy więc do dyspozycji ponad 200 ryb, głównie siei, kilkadziesiąt okoni, a także po kilka sztuk szczupaków i pstrągów. Z pewnym zdumieniem stwierdziliśmy, że nie było ani jednego lipienia. Rybacy zapewnili nas, że lipień jest ostrożną rybą, która unika sieci.

Na rybach nie stwierdziliśmy pijawek! Pojawił się więc duży problem, a w szczególności zrodziło się wiele pytań i wątpliwości. Jak to się stało, że w 2000 r. udało mi się znaleźć pijawki w próbie liczącej tylko około 20 lipieni? Czy był to przypadek? Czy pijawki występują w jeziorze o tej porze roku (powinny, gdyż ich cykl rozwojowy jest od początku

-4-

lata do jesieni)? Czy może są one w innych miejscach? Czy może skład chemiczny wody ma wpływ na ich występowanie? A może temperatura?

W końcu uznaliśmy, że musimy dalej łowić lipienie i sprawdzać je. Nie mieliśmy wyjścia. Postanowiliśmy łowić też z łodzi, którą wcześniej uprzejmie użyczyła nam stacja rybacka w Inari, za co byliśmy niezmiernie wdzięczni jej pracownikom. Łowieniu z łodzi sprzyjała poprawa pogody i zanik wiatru.

Dalsze zmagania z łodzi w pobliżu ujścia potoku (był po stronie zawietrznej) przyniosły kolejne dziesiątki lipieni. Znów bez pijawek! Postanowiliśmy więc spróbować w okolicy wypływu potoku Aksjuoki z jeziora (po stronie nawietrznej; szerokość jeziora wynosiła ponad pół kilometra). Jest to prześliczny niewielki strumyk. Udaliśmy się do niego łodzią.

W potoku było sporo lipieni, w dodatku dobrze żerujących i życzliwie odnoszących się do moich nimf. Ale znów bez pijawek! Po dwóch godzinach Piotr i Bartek na piechotę (6 km!) zawiedzeni wrócili do bazy. Ja zostałem z prof. Bieleckim, by dalej ćwiczyć lipienie w potoku.

Po godzinie przyciąłem lipienia około 40 cm. Gdy go wyjąłem z wody, na płetwie ogonowej dostrzegłem kilka małych (ok. 1 cm długości) pijawek. Uradowany pobiegłem do prof. Bieleckiego. Postanowiliśmy zakończyć połów i udać się do bazy, tym bardziej, że zbliżała się północ.

Piotr już się położył spać. Jednakże, na wiadomość o pomyślnym połowie szybko wstał i uradowany dokładnie przejrzał pijawki.

Następnego dnia rano zrobiliśmy kolejną burzę mózgów. Pijawki są, ale pojawił się kolejny problem - są za młode. Do badań potrzebne są dorosłe osobniki z wykształconymi jajnikami, gotowe do rozrodu. Czy występują one w okolicznych wodach o tej porze roku? Nasza czwórka – dwóch zoologów, jeden botanik i jeden ekonomista, specjalista z dziedziny stosunków międzynarodowych – zastanawiała się, gdzie na tym odludziu można złowić lipienie z dorosłymi pijawkami. Niekorzystnym czynnikiem dla nas była presja czasu, ponieważ został nam tylko jeden dzień na zebranie materiału.

Moje rozumowanie było następujące – skoro pijawki były w potoku Aksujoki, to powinny one być także na rybach w potoku Peltojoki. Oba potoki uchodzą bowiem do rzeki Kielajoki. Postanowiłem więc udać się nad Peltojoki, tym bardziej, że szanse na znalezienie pijawek na rybach w Aksujoki były niewielkie, gdyż – co zabrzmi trochę nieskromnie - przejrzałem prawie wszystkie duże ryby na odcinku kilkuset metrów.

Udałem się więc poniżej naszego kempingu. Pomny faktu, że wcześniej jedyny mój lipień został złowiony na wodzie stojącej, postanowiłem się przyjrzeć bliżej takim odcinkom. Dochodząc do takiej wody z daleka ujrzałem pojedyncze duże kółka. Stanąłem więc na końcu bystrzyny, przed głębiną i zacząłem analizować sytuację. Na odcinku około 100 m stwierdziłem obecność co najmniej trzech lipieni. Każdy żerował na niedużej przestrzeni (kilka metrów), nie przemieszczając się daleko.

Kilkanaście metrów ode mnie był jeden lipień. Po paru rzutach skusił się na mokrą muszkę. Ryba była silna i po kilku wyskokach w powietrze spięła się. Odczekałem parę minut. Pojawił się kolejny lipień w mojej okolicy. Sytuacja się powtórzyła – rzut, branie, wyskoki w powietrze i luz.

Wyszedłem na brzeg, by spróbować sił z kolejną rybą stojącą na głębinie (ponad 3 m głębokości), a która wcześniej kilka razu się spławiła. Miejsce nie było łatwe, gdyż krzaki na brzegu utrudniały rzut. W końcu, za którymś razem lipień się połakomił na moją muszkę.

-5-

Miał ok. 35 cm długości. Gdy go podebrałem zobaczyłem na płetwach brzusznych i piersiowych liczne duże pijawki. Przestałem łowić i od razu udałem się do obozu.

Radość z pijawek była ogromna. Było ich kilkanaście, w dodatku wśród nich były duże osobniki (ok. 2 cm długości). Złożyliśmy hołd lapońskim bogom wykonując taniec dziękczynny i pijąc ich zdrowie trunkiem przywiezionym z Polski.

Po „ochłonięciu” i przejrzeniu materiału pod mikroskopem udaliśmy się ponownie nad rzekę. Złowiliśmy jeszcze sporo ryb, z których największa miała 43 cm długości. Na kilku z nich stwierdziliśmy pojedyncze pijawki.

Gdy stałem na brzegu i uwalniałem jednego lipienia nieoczekiwanie skądś pojawił się i pogonił za nim kilogramowy szczupak. Nie dopadł go jednak. Ja natomiast ostrożnie zmieniłem wędki i dopadłem szczupaka na gumkę, na którą zdecydowanie rzucił się, mimo tego, że byłem zaledwie trzy metry od niego. Nie miał pijawek na ciele.

Tak więc wyjazd na Daleką Północ był pomyślny. Mnie udało się sprostać oczekiwaniom kolegów i złowić ryby z pijawkami. Piotr był zadowolony, gdyż jawiąca się w pewnym momencie perspektywa braku materiału, nie zmaterializowała się. Dzięki temu mógł uniknąć uszczypliwych komentarzy i dowcipów na uczelni po powrocie, że na próżno zrobił 5000 km. Alternatywą dla niego był bowiem wyjazd nad Bajkał, gdzie żyje spokrewniony gatunek tej pijawki. Choć taki wyjazd byłby kuszący, to jednak Piotr woli pozostać w Europie.

Nadmienię jeszcze, że dzięki życzliwości i pomocy pracowników stacji rybackiej w Inari później Piotr otrzymał pocztą sporo pijawek z pstrągów złowionych jesienią w jeziorze Inari. Z informacji uzyskanych od nich wynika, że w ostatnich latach pijawka rzadziej się pojawia na rybach, co może oznaczać, że ryby są w lepszej kondycji zdrowotnej. Zauważyłem, że na lipieniach z Aksujoki i Peltojoki pijawki występowały liczniej na chudych rybach.

W Muotkan Ruoktu mieliśmy nieoczekiwany polski akcent. Otóż któregoś dnia na kemping zajechał samochód z czterema dżentelmenami z Chrzanowa. Okazało się, że są to wędkarze, a jeden z nich – Stanisław Maj, był nawet kiedyś prenumeratorem P&L. Radość była obopólna. W naszej pamięci pozostanie na długo zwłaszcza dobre przygotowanie organizacyjne nowych przyjaciół, a także „woda mineralna” w pięciolitrowych bańkach przywieziona w dużej ilości z Polski, której smaku długo nie zapomnimy.

Obserwacje nad lipieniami, siejami i pstrągami w poszczególnych wodach

1. Rzeka Peltojoki

Z tej rzeki zabraliśmy do analizy 9 lipieni, o długości 32-43 cm. Wszystkie ryby zostały złowione w stojącej lub prawie stojącej wodzie. Niektóre nawet krążyły pod powierzchnią wody w dole, który miał … nie wiem ile metrów (w krystalicznie czystej wodzie nie było widać dna; była to przysłowiowa „czarna dziura”). Intrygujący jest fakt, że na bystrzynach praktycznie w ogóle nie było lipieni (złowiłem tylko dwa nieduże osobniki). Było tam natomiast wiele drobnych pstrągów. Po raz pierwszy spotkałem się z takim nietypowym rozmieszczeniem lipieni w rzece. Zapewne wynikało to z niskiej temperatury wody (ok. 5ºC).

Uwagi dotyczące poszczególnych organizmów:

• Poczwarki (głównie ciemnozielone i duże, bo ok. 1 cm długości) były najważniejszą ofiarą ryb. Zapewne wynikało to z faktu, że przeobrażenie w imago następowało na stojącej wodzie i poczwarki były łatwodostępną ofiarą.
• Jętki Baetis. Interesujący jest fakt, że wylot miał miejsce, gdy było zimno. Rzadko się zdarza, by lipień (ten złowiony 20 czerwca) żerował tak intensywnie na wylatujących

-6-

Tabela 1. Zawartość żołądków 9 lipieni złowionych w rzece Peltojoki w dniach 20 i 24 czerwca 2009 r. (skróty: l – larwa, p – poczwarka, pp – pływająca poczwarka chruścika, s – subimago, im – imago).

                                                           20.VI           24.VI

       Liczba ryb:                                        1                  8

Chruściki

  Hydropsychidae l                                  2

  Hydropsychidae pp                                                    1

  Arctopsyche ladogensis l                                           7

  A. ladogensis¹⁾ im ♀                                                  1

  A. ladogensis¹⁾ im ♂                                                  3

  Polycentropus flavomaculatus¹⁾ l                             1

  Lepidostoma hirtum¹⁾ l                                              1

  Ceraclea annulicornis¹⁾ l                      1

  Limnephilus dispar¹⁾ im ♀                                        3

  Apatania wallengreni¹⁾ im ♀                                    7

  A. wallengreni¹⁾ im ♂                                                7

  Limnephilus¹⁾ l                                                           1

Jętki

  Baetis l                                                 79                47

  Baetis s                                               453                30

  Baetis im ♀                                                              96

  Leptophlebia l                                                            1

  Leptophlebia im                                                         3

  Heptageniidae l                                                          1

  Heptageniidae im                                                    12

Widelnice

  Taeniopteryx nebulosa¹⁾ im ♀                                  1

  Nemura avicularis¹⁾ im ♀                                       16

  Nemura cinerea¹⁾ im ♀                                             2

  Nemurella pictetii¹⁾ im ♂                                          1

  Leuctra l                                                                     2

  Leuctra hippopus¹⁾ im ♀                                       116

  L. hippopus¹⁾ im ♂                                                     1

  Capnia atra¹⁾ im ♀                                                  10

  C. atra¹⁾ im ♂                                                             1

  Isoperla¹⁾ l                                                                  1

  Isoperla obscura¹⁾ l                               3                  4

  Xanthoperla apicalis¹⁾ l                                             1

  Diura nanseni¹⁾ im ♀                                              10

  n. det im                                                                      7

Muchówki

  Chironomidae l                                                        16

  Chironomidae p                                   15            1754

  Chironomidae im                                                     39

  Simuliidae l                                                              30

-7-

  Simuliidae im                                                             1

  Ceratopogonidae l                                                 229

  n. det. im                                                                  13

Pluskwiaki

  Corixidae (wioślaki)                                                  8

  Gerridae (nartniki)                                                     5

Chrząszcze wodne¹⁾ im

  Haliplus obliquus                                                      5

  Agabus congener                                                       1

  Ilybius similes                                                            5

  Platambus maculatus                                              10

  Acilius sulcatus                                                          1

  Nebrioporus depressus                                              1

Gammaridae                                                                 1

Lymnaea (ślimaki)                                                     27

Bezkręgowce lądowe

  Coleoptera (chrząszcze)¹⁾ im                                      

   Nothiophitus palustris                                              1

   Dicheirotrichus cognatus                                         2

   Platynus livens                                                          2

   Pterostichus diligens                                                3

   Calathus micropterus                                          106

   C. melanocephalus melanocephalus                       3

   Amara paetermissa                                                   5

   Sepedophilus littoreus                                              1

   Bolitochara mulsanti                                                1

   Quedius xanthopus                                                   2

   Cyphon ochraceus                                                    1

   Sericus brunneus brunneus                                      6

   Eanus costalis costalis                                         128

   Paraphotistus impresus impresus                            1

   Rhagonycha elongata                                               1

   Hylobius abietis                                                        1

   H. pinastri                                                                 1

   Hylastes ater                                                             3

  Formicidae (mrówki)                                              29

  Hymenoptera (błonkówki)                                        3

  Homoptera (pluskwiaki)                                         11

  Aphididae (mszyce)                                                   2

  Aranei (pająki)                                                           9

Cottus (głowacz)                                                          1

Razem                                                  553            2864

Średnia liczba/1 lipienia                   553              358

¹⁾ Wszystkie chrząszcze oznaczył dr. T. Mokrzycki.

-8-

osobnikach (w moim wcześniejszym materiale z Polski – zob. relację z Popradu w P&L nr 36). Prawdopodobnie intensywnemu żerowaniu na nich sprzyjał brak większej ilości alternatywnego pokarmu. Ponadto, gdy nastała ciepła pogoda, to tych jętek było już niewiele, co jest odzwierciedlone w ich niewielkiej liczbie w żołądkach ryb. Na wodzie były wówczas głównie imagines (wyłącznie samice), czyli tych osobników, które kilka dni wcześniej wyleciały z wody.

• Chruściki Apatania wallengreni i Arctopsyche ladogensis. Zwraca uwagę relatywnie duża liczba samców imagines, co jest zjawiskiem rzadkim w moim materiale z ostatnich 25 lat. Zapewne są to świeżo przeobrażone osobniki.
• Imagines widelnic Nemura avicularis, Leuctra hippopus, Capnia atra i Diura nanseni. W żołądkach ryb stwierdziłem razem 167 imagines widelnic. Wśród rozpoznanych osobników było 157 samic i tylko 3 samce. Ewidentnie dostępność samców dla ryb jest niska. Zwraca uwagę też mała liczba larw widelnic (11), w stosunku do imagines. Razem z poniższym materiałem z Aksujoki jest to mój najciekawszy materiał dotyczący roli widelnic dla ryb.
• Chrząszcze lądowe. Zwraca uwagę duża liczba chrząszczy (razem 268 osobników), zwłaszcza dwóch gatunków - Eanus costalis costalis i Calathus micropterus. Z informacji dra T. Mokrzyckiego wynika, że ten pierwszy jest pospolity w północnych regionach Palearktyki. Larwy odbywają rozwój w wilgotnej, bogatej w butwinę glebie, często w pobliżu zbiorników i cieków wodnych. Imagines przesiadują na niskiej roślinności. Z zasady przedstawiciele rodzaju Eanus mają tendencję do występowania skupiskowego, czasem bardzo licznego; być może, że w przypadku costalis jest podobnie. Te elementy biologii mogłyby wyjaśnić liczną obecność tego gatunku w pokarmie ryb.

2. Jezioro Aksujärvi

W tym jeziorze „przerzuciliśmy” kilkadziesiąt ryb. Do analizy zabrałem żołądki 17 lipieni, o długości 23-36 cm.

Ja łowiłem na różne mokre muszki podpowierzchniowe, wolno ściągane. Ryby brały delikatnie i wiele z nich się spinało. Wynikało to głównie z faktu, że większość z nich była niewielkich rozmiarów (poniżej 20 cm długości). Innym powodem mogło być to, że może nieco za szybko ściągałem przynęty, gdyż ryby były przyzwyczajone do zbierania nieruchomych ofiar. Mieliśmy też trochę ryb na spinning (gumki i obrotówki). Zwłaszcza większe lipienie atakowały te przynęty.

Choć w tej wodzie w niektórych miejscach było dużo lipieni i złowieni ich nie stanowiło żadnego problemu, to zwraca uwagę brak dużych osobników, tym bardziej, że łowiliśmy również dalej od brzegu i na spinning. Prawdopodobnie w jeziorze jest niewiele większych osobników, choć woda jest żyzna (o czym świadczy obecność kiełży, nieobecnych w większości innych wód w Finlandii).

Najwięcej lipieni było w pasie przybrzeżnym (ok. 50 m, głębokość w granicach 1-2 m). W szczególności w czasie bezwietrznej pogody można było łatwo zauważyć, że najwięcej kółek na powierzchni wody jest właśnie na płytszej wodzie. Mogło to wynikać z dostępności wielu bezkręgowców właśnie w pasie przybrzeżnym.

Uwagi dotyczące żerowania ryb i poszczególnych organizmów:

• Lipienie pobierały szeroki wachlarz organizmów – od tych, które były na dnie (chruściki domkowe i ślimaki), do tych, które były na powierzchni wody (zwłaszcza pochodzenia lądowego). Brak było wybiórczości pokarmowej.

-9-

• Interesująco wypada porównanie średniej liczby ofiar w tych okresach. W pierwszym dniu (21 czerwca), było ich niewiele – 35 osobników. Było wtedy zimno i wietrznie, a pogoda nie sprzyjała aktywności owadów lądowych. Ryby żerowały więc niemal wyłącznie na bezkręgowcach wodnych.

Przez następne dwa dni było ciepło, co sprzyjało aktywności owadów lądowych. Na wodę spadało więc ich mnóstwo, co widać w dużej liczbie chrząszczy, pluskwiaków i mrówek w żołądkach (w żołądkach ryb złowionych po stronie zawietrznej średnia liczba ofiar wynosiła aż 146 osobników). Zwraca też uwagę duża liczba pająków. W trakcie moich ponad dwudziestoletnich badań nigdy nie stwierdziłem tak wielu pająków w żołądkach ryb.

Kilka ryb zostało złowionych 23 czerwca po stronie nawietrznej, tuż przy wypływie potoku Aksujoki. U tych ryb zwraca uwagę stosunkowo niska liczba ofiar (49). Szczegółowa analiza ofiar wskazuje na ciekawe różnice w stosunku do wcześniejszej grupy ryb. Lipienie na wypływie:

- Praktycznie nie pobierały pokarmu z dna. Ryby przebywały w wolnym nurcie i pobierały wyłącznie pokarm spływający w i na wodzie.

- Pobierały stosunkowo dużo chrząszczy i mrówek. Można to wiązać z faktem, że te owady są dobrymi lotnikami i spadały na cały akwen jeziora. Na stronie nawietrznej było więc dużo tych owadów.

- Pobierały stosunkowo mało pluskwiaków i pająków. Te bezkręgowce trafiały na wodę głównie po stronie zawietrznej, w związku z wiatrem, choć słabym (pluskwiaki są słabymi lotnikami). Odległość do drugiego brzegu była zbyt duża, by zostały tam przeniesione wiatrem lub wodą.

- Pobierały stosunkowo mało dorosłych widelnic. To zaś wskazuje, że również imagines widelnic są słabymi lotnikami, a na wodę trafiają głównie w wyniku „porwania” przez wiatr. Tę tezę potwierdza wyjątkowo duża liczba widelnic w żołądkach ryb z potoku Aksujoki (zob. niżej).

• Interesująca jest obecność 12 samic chruścika Limnephilus dispar. Zapewne wiązało się to ze składaniem jaj.
• W żołądkach ryb było wyjątkowo dużo imagines ochotek. Dotychczas stwierdzałem je raczej rzadko.
• Jeśli chodzi o muchówki Ceratopogonidae, to ich larwy są zjadane w dużych ilościach przez lipienie w fińskich jeziorach.
• W materiale z tego jeziora było 94 dorosłych widelnic. Wśród rozpoznanych osobników było 78 samic (w związku ze składaniem jaj) i 10 samców (tylko u Leuctra hippopus). Również te dane potwierdzają dotychczasowe obserwacje, że samce widelnic rzadko stają się ofiarami ryb.

3. Sieje i pstrągi z jeziora Aksujärvi

W trakcie pobytu w Muotkan Ruoktu miałem możliwości przeanalizowania zawartość żołądków pięciu siei i czterech pstrągów złowionych w jeziorze Aksujärvi 21 i 22 czerwca przez rybaków. Największa sieja miała 50 cm długości (w tab. 3 jest wykazana w pierwszej kolumnie). Pozostałe miały około 25-29 cm długości. Wszystkie miały pokarm. Pstrągi miały długość od 36 do 50 cm. Dwa z nich miały puste żołądki. Ponadto, na spinning złowiliśmy jedną niedużą sieję (23 czerwca), a także pstrąga na 40 cm, który wrócił do wody.

-10-

Tabela 2. Zawartość żołądków 17 lipieni złowionych w jeziorze Aksujärvi w terminie 21-23 czerwca 2009 r. (skróty: l – larwa, p – poczwarka, pp – pływająca poczwarka chruścika, s – subimago, im – imago).

                                                           21.VI        22-23.VI        23.VI (wypływ)

     Liczba ryb:                                          7                      6                                 4

Chruściki

  Hydropsychidae l                                  1

  Leptoceridae l                                        1                                                          

  Athripsodes cinereus¹⁾ l                                                                                   2

  Lepidostoma hirtum¹⁾ l                          5

  Limnephilus¹⁾ l                                       1

  Potamophylax latipennis¹⁾ l                  3                      4                                 1

  Apatania wallengreni¹⁾ im ♀                1                                                         1

  A. wallengreni¹⁾ im ♂                            1                                                         1

  Limnephilus dispar¹⁾ im ♀                                         12

  Limnephilidae l                                                           15                                 1

  Phryganeidae d                                      1

  Agrypnia pagetana¹⁾ im ♂                                           1

  Molanna albicans¹⁾ l                             9                     4

  Molanna angustata¹⁾ l                           1                     1

  Molanna¹⁾ p                                           1

  n. det. d                                                27

Jętki

  Baetidae l                                               8                     3

  Baetidae s                                                                      1

  Baetidae im ♀                                                             14

  Ephemerella aurivilii l                          3

  E. aurivilii im                                                                2                                 1

  Heptageniidae l                                                             1

Muchówki

  Chironomidae (ochotki) l                   15                      6                                 1

  Chironomidae p                                   75                   21                                 1

  Chironomidae im                                   1                 149                               12

  Simuliidae l                                            9                     5

  Simuliidae p                                                                  1

  Simuliidae im                                                                1

  Ceratopogonidae l                                 6                 102

  Chaoboridae p                                                               7

  n. det. l                                                   1

  n. det. im                                                                      13                                 1

Widelnice

  Amphinemura l                                                             2

  Nemura avicularis¹⁾ im ♀                                            9

  Leuctra nigra¹⁾ im ♀                                                     1                                   

  Leuctra hippopus¹⁾ im ♀                                            46                                 2

  L. hippopus¹⁾ im ♂                                                     10

-11-

  Capnia¹⁾ im                                                                                                       2

  Capnia atra¹⁾ im ♀                                                       2

  Diura nanseni¹⁾ im ♀                                                 12                                 6

  n. det. l                                                    4                     1

  n. det. im                                                1                                                         3

Chrząszcze wodne²⁾

  Hydroporus nigellus                                                     1                                 1

  Plateumaris sericea                                                                                          1

  Haliplus obliquus                                                       11

  Stictotarsus griseostriatus                                            1

  Elmis aenea                                                                   1

Pluskwiaki wodne

  Corixidae (wioślaki)                                                                                        2

  Gerridae (nartniki)                                                        1

Hydracarina (wodopójki)                        9                   12

Gammaridae (kiełże)                            37                   42                                 1

Ślimaki

  Lymnaea                                                 1

  n. det.                                                     2

Bezkręgowce lądowe

  Chrząszcze²⁾ im

   Dicheirotrichus cognatus                                            1                                 1

   Calathus micropterus                                                  3                                 1

   Sepedophilus littoreus                                                 4                                 2

   Bolitochara mulsanti                                                   1

   Lomechusa pubicollis                                                                                     1

   Stenus                                                                                                               1

   Quedius molochinus                                                    6                                 2

   Q. xanthopus                                                                1

   Cyphon ochraceus                                                     19                                 5

   Cyphon variabilis                                                        3

   Sericus brunneus brunneus                                         2                                 1

   Eanus costalis costalis                                              45                               81

   Galerucella tenella                                                                                         1

   Pissodes gyllenhali                                                                                         1

   Anthonomus phyllocola                                                                                  1

   n. det.                                                  20                      9                                 2

  Formicidae (mrówki)                            2                   26                               50

  Heteroptera (pluskwiaki)                                             6

  Homoptera (pluskwiaki)                                          134                                 6

  Aphididae (mszyce)                                                   11

  Aranei (pająki)                                                          111                                 3

Razem                                                  246                 865                             197

Średnia liczba/1 lipienia                     35                 146                               49

¹⁾ Det. Aki Rinne.

²⁾ Wszystkie chrząszcze oznaczył dr. T. Mokrzycki.

-12-

Tabela 3. Zawartość żołądków 5 siei (Coregonus lavaretus) i 2 pstrągów złowionych w jeziorze Aksujärvi w terminie 21-23 czerwca 2009 r. (skróty: l – larwa, p – poczwarka, im – imago).

                                                                          Sieje                                Pstrągi

           Data                                          21.VI  22-23.VI                 21.VI           22.VI

           Liczba ryb:                                       1                4                         1                  1

Chruściki

  Molanna albicans¹⁾ l                            111             16                         1                  1           

  Potamophylax latipennis¹⁾ l                     1                1                                             1

  Phryganeidae d                                         1

  Polycentropus flavomaculatus¹⁾ l            1

Muchówki

  Chironomidae l                                         5             11                                           11

  Chironomidae p                                                         6

  Chaoboridae l                                                             4

Jętki

  Leptophlebia l                                                            1

  Heptageniidae l                                                                                                         1

Sialis l                                                                           1

Skorupiaki

  Gammaridae (kiełże)                                                                                                1

  Plankton                                                                     X

Bivalvia (małże)                                         1

Helobdella stagnalis²⁾ (pijawka)               9               7

Pisces (ryby)                                                                                         20

¹⁾ Det. A. Rinne.

²⁾ Det. prof. dr hab. A. Bielecki.

Najbardziej interesujące dla mnie było intensywne żerowanie siei na chruścikach Molanna albicans (mają duże domki, zbudowane z ziaren piasku). W żołądku największej ryby było aż 111 osobników!

Interesująca jest także obecność 16 osobników niewielkiej pijawki Helobdella stagnalis (ma do 2 cm długości; jest cienka i zielonkawa). Z zasady występuje ona w jeziorach, w rzekach będąc rzadką. Po raz pierwszy pojawiła się w moim materiale. Poświęcę jej tutaj nieco uwagi, ponieważ dotychczas nie miałem okazji pisać o niej szerzej (zob. jedynie zapisy w książce Co zjada pstrąg?).

W literaturze istnieją rozbieżne informacje o roli tej pijawki dla ryb. Hunt i Jones (1972) stwierdzili wiele osobników H. stagnalis w jeziorze w Walii, ale była ona nieobecna w pokarmie pstrągów. Neill (1937/1938), w próbie liczącej 50 pstrągów z rzeki Don w Szkocji w okresie kwiecień-lipiec, stwierdził razem 5 pijawek Erpobellidae i H. stagnalis. W materiale Young i Spelling (1986) pojawiło się trochę H. stagnalis u pstrągów w jeziorze. Tymczasem, Arawomo (1980) wykazał stosunkowo liczne H. stagnalis u pstrągów (u 287 ryb z pokarmem było 31 pijawek, w czerwcu, lipcu, październiku i listopadzie) z jeziora w Szkocji. Również Herrmann (1970) często znajdował te pijawki w żołądkach pstrągów w Kolorado, ale nie podał żadnych szczegółów. Lukin (1962) podał, że w basenie rzeki Usy w

-13-

Tabela 4. Zawartość żołądków 8 lipieni złowionych w potoku Aksujoki 22-23 czerwca 2009 r. (skróty: l – larwa, p – poczwarka, s – subimago, im – imago).

Chruściki

  Hydropsychidae l                                  3

  Rhyacophila l                                      14

  Polycentropus flavomaculatus¹⁾ l      55

  Leptoceridae²⁾ l                                 239

  Halesus¹⁾ l                                              2

  Limnephilidae l                                     8

  Sericostoma personatum¹⁾ l                  1

  n. det l                                                    1

Jętki

  Baetis l                                               288

  Baetis s                                                   2

  Baetis im ♀                                         10

  Ephemerella aurivilii l                       30

  E. aurivilii im ♀                                    3

  Leptophlebia im ♀                              55

Muchówki

  Chironomidae (ochotki) l                 123

  Chironomidae p                              1501

  Chironomidae im                                  4

  Simuliidae (meszki) l                       143

  Simuliidae p                                           5

  Simuliidae im                                        3

  Ceratopogonidae l                               65

  Tipulidae l                                              4

  Limoniidae l                                          1

  Athericidae l                                          3

  n. det. l                                                   3

  n. det. im                                                5

Pluskwiaki

  Corixidae                                               8

  Gerridae                                                 2

Widelnice

  Nemura avicularis¹⁾ im ♀                  26

  Leuctra hippopus¹⁾ im ♀                  189

  L. hippopus¹⁾ im ♂                                4

  Capnia atra¹⁾ im ♀                                7

  C. atra¹⁾ im ♀                                        1

  Diura nanseni¹⁾ im ♀                            1

  Isoperla obscura¹⁾ l                          100

  Isoperla difformis¹⁾ l                           21

  I. difformis¹⁾ im ♀                             279

  I. difformis¹⁾ im ♂                               23

  Isoperla grammatica¹⁾ l                      41

  I. grammatica¹⁾ im ♀                            1

Chrząszcze wodne³⁾

  Haliplus fluviatilis                                 1

  Haliplus obliquus                                  2

  Ilybius aenescens                                  4

  Ilybius subaeneus                                  1

  Rhantus suturellus                                 2

  Hydroporus notatus                              1

  Hydrobius fuscipes                                1

Hydracarina (wodopójki)                     52

Gammaridae (kiełż)                                1

Lymnaea (ślimaki)                                  4

Bezkręgowce lądowe

  Coleoptera³⁾ im                                       

   Nothiophitus palustris                          1

   Calathus micropterus                          6

   Bolitobius cingulatus                           2

   Sepedophilus littoreus                          1

   Cyphon ochraceus                                4

   Denticollis linearis                               1

   Eanus costalis costalis                      68

   n. det.                                                  16

  Formicidae                                           14

  Homoptera                                             2

  Aranei                                                  16

Pisces                                                     16

Razem                                               3490

Średnia liczba ofiar                          466

¹⁾ Det. Aki Rinne.

²⁾ W tym: 16 osobników Ceraclea i 1 osobnik Athripsodes cinereus (det. Aki Rinne).

³⁾ Wszystkie chrząszcze oznaczył dr. T. Mokrzycki.

żołądkach siei Coregonus nasus było średnio po 4-5 osobników i były one ważnym składnikiem pokarmu. Irving (1955) wspomniał o H. stagnalis w żołądkach pstrągów Salmo

-14-

clarki, ale prawdopodobnie popełnił błąd w oznaczeniu (podał pospolitą nazwę pijawka końska – horse leech - która odnosi się do rodzaju Haemopis).

Z powyższych informacji trudno wyciągnąć wnioski dotyczące roli tych pijawek jako pokarmu ryb. Wydaje się jednak, że w czerwcu może być zwiększona dostępność, bo więcej pływają, w związku z rozrodem, co jest typowym zjawiskiem u innych pijawek. Z uwagi na fakt, że w niektórych krajach przystępują one ponownie do rozrodu jesienią, więc również wtedy mogą być bardziej ruchliwe i dostępne dla ryb. Według mnie jest mało prawdopodobne, by były zbierane z podłoża.

Jeśli chodzi o pstrągi w jeziorze Aksujärvi, to materiał jest za mały, by można było wyciągać jakieś wnioski. Oczywiście zwraca uwagę duża liczba niewielkich rybek w żołądku jednego pstrąga. Nadmienię jeszcze, że pstrągi z tego jeziora były w słabej kondycji, co świadczy o nienajlepszych warunkach pokarmowych dla tego gatunku.

4. Potok Aksujoki

Z tego potoku zabrałem do analizy osiem lipieni. Wszystkie zostały złowione w godzinach popołudniowych i wieczornych.

Łowienie ryb było stosunkowo łatwe, gdyż potok był niewielkich rozmiarów i łatwo dostępny, a ryby żerowały wyśmienicie (średnia liczba ofiar była niezwykle wysoka – 466 osobników). Na wypłyceniach lipienie intensywnie żerowały powierzchniowo.

Uwagi o żerowaniu ryb:

• Również w tym potoku lipienie intensywnie żerowały na imagines widelnic, których było razem aż 531 osobników. Wśród nich były 504 samice i tylko 27 samców. Moją uwagę zwróciły samce Isoperla difformis, gdyż była to forma z krótkimi skrzydłami (tzw. brachyptera), niezdolna do lotu. Kilka tych samców stwierdziłem nawet na łodzi. Po raz pierwszy miałem okazję je zobaczyć w naturze.
• Ewidentnie wszystkie ochotki pochodziły z potoku, a nie z jeziora, ponieważ u lipieni złowionych w okolicy wypływu praktycznie nie było ich. Jest to więc ciekawy materiał dowodowy, ważny z punktu widzenia wyciągania wniosków, jeśli chodzi o populacje ryb na styku wody stojącej i bieżącej.
• Duża rola chrząszczy i mrówek w potoku jest podobna do tej z wypływu z jeziora. Te owady spadały więc na wodę w potoku, a także mogły pochodzić z jeziora. Ciekawa jest natomiast relatywnie duża liczba pająków. Potwierdza ona moją wcześniejszą obserwację, że pająki są dostępne dla ryb głównie w strefie przybrzeżnej, gdzie trafiają na wodę strącone przez wiatr. Dotyczy to wód stojących i bieżących.
• Wszystkie ryby (ofiary) były niewielkich rozmiarów (ok. 2-3 cm długości). Mogły to być strzeble lub małe lipienie. W pobliżu wypływu potoku przy brzegu stwierdziłem dużo narybku.

5. Jeziorko górskie Veajetláttu

Około 5 km od Muotkan Ruoktu jest śliczne głębokie jeziorko górskie, z krystalicznie czystą wodą, o średnicy około 300 m. Prowadzi do niego ścieżka na lewym brzegu Peltojoki. W trakcie mojego pobytu w 2000 r. byłem nad nim, ale wówczas nie łowiłem. Teraz ponownie udałem się tam 20 czerwca wieczorem, tym razem z wędką.

W jeziorku żyją pstrągi i palie. Jednakże w trakcie mojego pobytu woda była „martwa”. Nie widziałem żadnej ryby, żadnych oznak żerowania, ani żadnych owadów na wodzie. Było jeszcze zbyt zimno. Gospodarz kempingu zapewniał mnie, że w wodzie są duże ryby, które

-15-

najczęściej są łowione w zimie z lodu. Wówczas dojazd nad jezioro jest łatwy skuterem śnieżnym. Latem natomiast wspinaczka pod górę wymaga pewnego wysiłku i tylko nieliczne osoby udają się tam w celu połowu ryb. Warto jednak odwiedzić tę wodę, choćby z uwagi na jej urok.

Uwagi końcowe

Materiał z okolicy Muotkan Ruoktu należy do najciekawszych spośród wszystkich dotychczasowych analizowanych przeze mnie populacji ryb, dzięki temu, że w krótkim okresie miałem możliwość zebrać bogate dane z kilku powiązanych ze sobą wód, a także ze względu na zmianę warunków atmosferycznych, która zaszła w tym czasie. Pokazuje on jak istotny jest związek między dostępnością bezkręgowców, zwłaszcza lądowych, a żerowaniem ryb w wodach stojących i wyborem optymalnej strefy w tym względzie. Niesie to istotne konsekwencje dla wędkarza, jeśli chodzi o zlokalizowanie ryb, gdyż poznanie mechanizmu ich żerowania jest - moim zdaniem - najważniejszym czynnikiem decydującym o ewentualnym sukcesie lub porażce.

W przypadku populacji ryb w północnej części Europy, gdzie presja wędkarska jest jeszcze niewielka, sprawa doboru muszki jest z zasady trzeciorzędna. Ta teza stoi w sprzeczności z ogólnie przyjętymi poglądami wśród wędkarzy (nie tylko w Polsce), dotyczącymi źródeł sukcesu lub porażki. Z zasady bowiem wędkarzom łatwiej jest zmienić muszkę, niż wyciągnąć wniosek - dlaczego stosowana przynęta jest nieskuteczna? - gdyż wymaga to wysiłku intelektualnego. Ale też poza mną chyba nikt nie prowadzi tak szczegółowych analiz dotyczących odżywiania i zachowania ryb.

Przedstawione dane, dotyczące roli dorosłych widelnic, niektórych chruścików oraz bezkręgowców lądowych, wnoszą też wiele do naszej wiedzy o biologii tych organizmów.

Literatura cytowana:

Arawomo G.A.O. 1980. The food of juvenile trout, Salmo trutta L., in Loch Leven, Kinross, Scotland. Hydrobiologia 75:49-56.

Herrmann S.J. 1970. Systematics, distribution, and ecology of Colorado Hirudinea. The American Midland Naturalist, 83(1):1-37.

Hunt P.C., Jones J.W. 1972. The food of brown trout in Llyn Alaw, Anglesey, North Wales. Journal of Fish Biology 4:333-352.

Irving R.B. 1955. Ecology of the cutthroat trout in Henrys Lake, Idaho. Transactions of the American Fisheries Society, 84:275-296.

Lukin E.J. 1962. Pijavki bassiejna r. Usy i ih znanie v pitanii ryb. [W:] Ryby bassiejna r. Usy i ih kormovyje resursy. Moskva, 225-230.

Neill R.M. 1937/1938. The food and feeding of the brown trout (Salmo trutta L.) in relation to the organic environment. Transactions of the Royal Society of Edinburgh, 59(18):481-520.

Young J.O., Spelling S.M. 1986. The incidence of predation on lake-dwelling leeches. Freshwater Biology, 16:465-477.